Hakların İzinde serisinin ilk bölümü: Sanayi Devrimi'nin çarkları arasında çocukluğunu kaybeden ilk çıraklar ve bugün "normal" saydığımız hakları nasıl söke söke aldıkları.
Tarih kitaplarının yaldızlı sayfaları genellikle kralların fermanlarını, sınırları çizen antlaşmaları veya dumanı tüten buhar makinelerinin yarattığı o muazzam "ilerleme" mitini anlatmayı sever. 18. yüzyılın son çeyreğinde Lancashire’ın, Yorkshire’ın vadilerine çöken o kesif kömür sisi; sadece yeni bir sanayi çağını değil, insanlık tarihinin gördüğü en sessiz, en acımasız kıyımlardan birini örtüyordu. Sanayileşmenin çarkları dönerken, o çarkların arasına sıkışan minicik ellerin, kömür tozuyla erkenden solan ciğerlerin ve çocukluğunu bir fabrikanın soğuk taş zeminine gömen çırakların hikâyesi ise çoğunlukla resmî anlatının kenarına sıkıştırılmış bir dipnot olarak kaldı.
Oysa bugün arşiv kayıtlarına, meclis tutanaklarına ve sararmış teftiş raporlarına baktığımızda, sermayenin "medeniyet" diye sunduğu tablonun arkasındaki somut dehşet bütün çıplaklığıyla karşımıza çıkar.
1832 yılında İngiliz Parlamentosu’na sunulan ve tarihe Sadler Raporu (Sadler Commission Report) olarak geçen tanıklıklar, meselenin soyut bir sitemden ibaret olmadığını açıkça belgeler. Raporda dinlenen eski bir dokuma çırağı olan Matthew Crabtree’nin meclis komisyonu önünde verdiği şu yeminli ifade, o günün olağan vahşetini özetler:
"Sekiz yaşımda Dewsbury’deki pamuklu dokuma fabrikasında çalışmaya başladım. Sabahın beşinden akşamın sekizine kadar, on beş saat boyunca aralıksız ayaktaydık. Yorgunluktan dizlerimizin bağı çözüldüğünde ustabaşının deri kayışı sırtımızda şaklardı. Ne bir an dinlenmeye ne de insan gibi soluklanmaya vaktimiz vardı."
Fabrika sahipleri için yetimhanelerden toplanan veya nafakasını karşılayamayan yoksul ailelerden "çıraklık sözleşmesi" ile devralınan bu çocuklar, birer işçi bile değildi; bozulduğunda yerine yenisi konabilecek ucuz, itaatkâr ve küçük parçalardı. İplik makinelerinin arasına düşen kopuk lifleri ayıklamak için yalnızca onların incecik parmakları yetiyordu; ezilen parmaklar, kopan kollar ve makine dişlilerine kapılan çocuk bedenleri ise o günün fabrika bültenlerinde yalnızca "iş kazası" olarak kayda geçiyordu. 1833 Fabrika Müfettişliği Raporları (Factory Inspectors Reports), denetime giden müfettişlerin dahi gördükleri manzara karşısında nasıl dehşete düştüğünü; bodrum katlarında kilit altında tutulan, yetersiz beslenmeden bacakları eğrilen (raşitizm) ve henüz on iki yaşına gelmeden ihtiyarlamış yüzlerle karşılaşan devlet görevlilerinin resmi itiraflarını barındırır.
Fakat insan onuru, ne kadar ezilirse ezilsin, o çarkların dişlileri arasına bütünüyle teslim olmadı. 19. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren İngiltere’nin sanayi havzalarında adı konulmamış bir direniş filizlendi. Efendilerinin atölyelerinden kaçan, tezgâhların arasına bilerek cıvata ve taş sıkıştırarak üretimi aksatan, gece yarıları ormanlık alanlarda gizli çırak meclisleri kuran gençler; ilk organize itirazın fitilini ateşlediler. 1830’larda Çartist Hareket’in meydanları sarsan genel oy hakkı talebi yükselirken, o meydanların en ön saflarında yürüyenler yine bu çıraklar ve genç işçilerdi. Meclis kapılarına dayanan milyonlarca imzalı dev dilekçelerde onların da parmak izleri vardı.
İngiliz Parlamentosu, sokakların daha fazla tutulamayacağını anladığında ardı ardına tavizler vermek zorunda kaldı. 1833 tarihli Fabrika Yasası (Factory Act 1833) ile ilk kez dokuz yaşından küçük çocukların tekstilde çalıştırılması yasaklandı; dokuz ile on üç yaş arasındakiler için günlük çalışma süresi "lütuf gibi" sekiz saatle sınırlandı ve patronlara çocuklara günde iki saat eğitim verme zorunluluğu getirildi. Ardından gelen 1847 tarihli On Saat Yasası (Ten Hours Act) ise gençlerin ve kadınların günlük mesaisini nihayet on saate düşürdü.
Bugün geriye dönüp baktığımızda; "çocuk işçiliğinin yasaklanması", "haftalık çalışma saatleri", "çırak ve stajyer hakları" ya da "zorunlu temel eğitim" gibi kavramlar, modern hukukun insanlığa bir bağışı değildir. Bunlar; sabahın zifiri karanlığında yataklarından sopayla kaldırılan, parmakları dokuma tezgâhlarında kalan ve haklarını söke söke almak için sokakları dolduran o ilk çırakların ödediği ağır bedellerin mirasıdır.
Zaman değişir, makinelerin şekli başkalaşır; buharın yerini algoritmalar, dokuma tezgâhlarının yerini başka türden görünmez güvencesizlikler alır. Ancak tarih bize tek bir hakikati fısıldamaya devam eder: Çarklar dönmeye devam etmek isteyecektir; onları durduracak ve insana kendi haysiyetini hatırlatacak olan ise yine gençliğin o tavizsiz, geri adım atmaz itirazıdır.